ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΚΑΙ  ΣΤΙΓΜΑ

            

         Δυστυχώς οι περισσότεροι άνθρωποι που έρχονται αντιμέτωποι με μια σοβαρή ψυχική ασθένεια καλούνται να διαχειριστούν μια εξίσου σημαντική πρόκληση η οποία έχει να κάνει με τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις  γύρω αυτή. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα οι ψυχικά ασθενείς να αποκλείονται πολλές φορές από εκείνες τις ευκαιρίες που θα μπορούσαν να τους εξασφαλίσουν μια καλύτερη ποιότητα ζωής όπως για παράδειγμα η εύρεση στέγης, η εργασιακή απασχόληση, η κοινωνική ενσωμάτωση και η ικανοποιητική χρήση υπηρεσιών υγείας.

            Η ψυχική ασθένεια μπορεί να προσβάλλει άτομα κάθε ηλικίας, παιδιά, εφήβους, ενήλικες, ηλικιωμένους και μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε οικογένεια, επηρεάζοντας την κοινωνική και συναισθηματική ζωή όχι μόνο του ατόμου που πάσχει αλλά και όλων των υπολοίπων μελών. Δεν είναι όλες οι ψυχικές διαταραχές το ίδιο καθώς έχουν πολλές διαφορετικές μορφές και ποικίλουν όσον αφορά το φάσμα των συμπτωμάτων και των εμπειριών που επηρεάζουν την ψυχική υγεία προκαλώντας προβλήματα στη σκέψη, τη συμπεριφορά, το συναίσθημα και την επικοινωνία.

Ο όρος στίγμα αναφέρεται στην ανεπιθύμητη, δυσφημιστική ιδιότητα που στερεί από κάποιον το δικαίωμα της πλήρους κοινωνικής αποδοχής και τον αναγκάζει να προσπαθεί να κρύψει την αιτία που προκαλεί αυτή την αντιμετώπιση (Goffman, 1963). Το στίγμα μπορεί να έχει «δημόσιο» χαρακτήρα που αφορά την αντίδραση του γενικού πληθυσμού απέναντι στην ψυχική ασθένεια. Μπορεί όμως να έχει και πιο «προσωπικό» χαρακτήρα που αφορά την υιοθέτηση, από τους ίδιους τους ασθενείς, των αρνητικών στερεοτύπων που τους αποδίδονται. Και οι δύο μορφές στίγματος μπορούν να γίνουν αντιληπτές μέσα από τους όρους των στερεοτύπων, της προκατάληψης και των διακρίσεων.

Τα στερεότυπα είναι υπεραπλουστευμένες συχνά παραπλανητικές και παρερμηνευμένες πεποιθήσεις που έχουν συλλογική αποδοχή και οδηγούν σε άκριτες γενικεύσεις για άτομα και ομάδες (πχ. «Οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είναι συνήθως βίαιοι και επικίνδυνοι»). Η προκατάληψη αφορά την συναισθηματική αντίδραση που αποκαλύπτει την ετοιμότητα του ανθρώπου να ενεργήσει θετικά ή αρνητικά απέναντι στο αντικείμενο της προκατάληψης (πχ. «Οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είναι συνήθως βίαιοι και επικίνδυνοι και τους φοβάμαι»). Οι διακρίσεις είναι η αντίδραση, η επακόλουθη δηλαδή συμπεριφορά των προκαταλήψεων (πχ «Οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είναι συνήθως βίαιοι, τους φοβάμαι και δε θα τους προσλάβω στη δουλειά μου»).

Οι συνέπειες του στίγματος αγγίζουν τόσο το ίδιο το άτομο όσο και την οικογένεια του. Οι άνθρωποι που αποδέχονται τη διάγνωση της ψυχικής ασθένειας νιώθουν την ανάγκη να «συμμορφωθούν» με το στερεότυπο της ανικανότητας και της απαξίας. Αυτό οδηγεί αναπόφευκτα στην κοινωνική τους απόσυρση με αποτέλεσμα τα συμπτώματα τους να επιτείνονται και η αυτοεκτίμηση τους να πλήττεται. Αντίστοιχα τα μέλη των οικογενειών τους αποφεύγουν να μιλούν για την ασθένεια, απομονώνονται κυριευμένα από ντροπή, θλίψη και άγχος. Σε αυτό συντελεί πολλές φορές η στάση όχι μόνο του γενικού πληθυσμού αλλά και των ίδιων των επαγγελματιών υγείας η οποία είναι συχνά απορριπτική.

Η σωστή ενημέρωση γύρω από θέματα ψυχικής υγείας, η δυνατότητα προσωπικής επαφής με ανθρώπους που πάσχουν από κάποια ψυχική ασθένεια και η αντιμετώπιση τους με σεβασμό και αξιοπρέπεια είναι ορισμένοι τρόποι που μπορεί να βοηθήσουν στον περιορισμό του στίγματος. Σε αυτούς μπορούν να συμπεριληφθούν και σειρές δράσεων εκπαιδευτικού χαρακτήρα με στόχο τη μείωση των προκαταλήψεων και των διακρίσεων μέσα από φορείς όπως το σχολείο και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.

Ελένη Χρα

 

Zombie

“I was born sick, but I love it. Command me to be well. Amen.”

Hozier

Στη γλώσσα των Νευροεπιστημών η ωρίμανση του εγκεφάλου συνδέεται εν πολλοίς με την καταστροφή των συνάψεων. Ο όρος «σύναψη» ετυμολογικά συνδέεται με την εξασφάλιση της αμφίδρομης επικοινωνίας ή/και της μετάδοσης των ώσεων μεταξύ των κυττάρων. Αναφέρεται δηλαδή σε μια απολύτως ζωντανή, δυναμική σχέση.

Δουλεύοντας κανείς με εφήβους, με τους κατεξοχήν δηλαδή πρωταγωνιστές της διαδικασίας αυτής της ωρίμανσης, βρίσκεται μπροστά σε αυτήν την «καταστροφή» των συνάψεων,  κυριολεκτικά και συμβολικά. Στο επώδυνο μεγάλωμά τους οι μικρομέγαλοι πρωταγωνιστές ακροβατούν ανάμεσα στη ζωή και στους θανάτους. Και κάθε φορά επιστρέφουν με συνέπεια στο σώμα τους. Το πραγματικό σώμα, το σώμα-αναπαράσταση, το εξωτερικό σώμα. Ανακαλύπτουν ξανά στο λιβιδινικό τους σώμα τον ευνουχισμό των πρώτων χρόνων προκειμένου να το συμβολοποιήσουν ή/και να το ψευδο-συμβολοποιήσουν.

Τι άλλο άλλωστε να σημαίνει αυτό το πάθος για τα θρίλερ, τα ζόμπι, τα piercing, τα τατουάζ; Ποιός άραγε ο λειτουργικός ρόλος όλων αυτών των τελετουργιών; Ή και των περασμάτων στην πράξη, αν συμπεριλάβουμε σε αυτά τους σκαριφισμούς, τις διατροφικές διαταραχές ή άλλες αυτοκτονικοφανείς ή αυτοκτονικογενείς πρακτικές;

Τα θρίλερ:Να έρθεις σε επαφή με τον φόβο-τρόμο σου σαν να μην είναι ο δικός σου και να πεις στον εαυτό σου πως αντέχεις κι άλλο.

Τα piercing, τα τατουάζ:Να νιώσεις τον πόνο-οδύνη στο Εγώ-Δέρμα* σου σαν να μην είναι το δικό σου και να καταργήσεις με αυτόν τον τρόπο το όριο ανάμεσα στο μέσα και στο έξω.

Όταν το παιχνίδι δεν επαρκεί πια ως μεταβατικός χώρος (Winnicott), όταν το όνειρο δεν πληρεί τον μετουσιωτικό του ρόλο (Freud), το σώμα που τραυματίζεται, που παίρνει ή χάνει δραματικά βάρος, το σώμα που πάσχει, αναλαμβάνει να ψυχικοποιήσει το μέσα κενό, να γεμίσει τον ψυχικό χώρο που λείπει.

Μια εν αμύνη επίθεση στο σώμα, στην πραγματικότητα όμως μια απεγνωσμένη επίκληση στον Άλλο που λείπει ή εκλείπει. Στην σύναψη με τον Άλλο που καταστρέφεται ή που έχει καταστραφεί.

Τα ζόμπι: ο Άλλος ούτε ακριβώς νεκρός, ούτε ακριβώς ζωντανός, πάντοτε όμως απειλητικός ή επιτιθέμενος σε ένα σώμα-λάφυρο ή δώρο , ούτε ακριβώς μικρό, ούτε ακριβώς μεγάλο. Το σώμα του εφήβου.

Δουλεύοντας κανείς με εφήβους μπορεί να δει-όχι πάντα εύκολα, όχι πάντα με ευκρίνεια, όχι πάντα ανώδυνα- όλες τις παραπάνω συνδηλώσεις, λιγότερο ή περισσότερο μαζοχιστικές, να εκδιπλώνονται στο έδαφος της μεταβιβαστικής σχέσης. Ή … σύναψης. Που πρέπει πάση θυσία να καταστραφεί και  το σύμπτωμα έτσι να πάψει να είναι πράξη και να γίνει λόγος.

Σοφία Κάσση

*Ο όρος ”moi-peau”του D.Anzieu.

             Σωματοποίηση:Ψυχαναλυτική προσέγγιση

Η εισαγωγή του όρου “ψυχοσωματική” σηματοδότησε τη διεύρυνση του θεωρητικού και κλινικού πεδίου της ψυχανάλυσης, αλλά και την ευαισθητοποίηση της ιατρικής και ψυχολογίας πάνω στις ψυχικές διεργασίες που έχουν επιπτώσεις στη σωματική υγεία. Η ψυχοσωματική διερευνά, συγκεκριμένα, τα ελλείμματα της ψυχικής λειτουργίας του υποκειμένου, τα οποία σχετίζονται με τη συμπεριφορά και τις σωματοποιήσεις. Υπό αυτό το πρίσμα αντιμετωπίζει το υποκείμενο ως ψυχοσωματική ολότητα.

 Η Ψυχοσωματική Σχολή των Παρισίων, αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη ψυχαναλυτική επιστημονική κίνηση που μελέτησε συστηματικά το πεδίο της ψυχοσωματικής, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ενίσχυση της θεωρητικής και κλινικής της πλευράς. Κύριος εκπρόσωπος της, ο P. Marty, χρησιμοποίησε τον όρο «ψυχοσωματική» για να κάνει σαφείς τις σχέσεις, δυναμικές, τοπογραφικές και οικονομικές, μεταξύ των σωματικών και των ψυχικών φαινομένων, τα οποία παρατηρούνται συχνά σε ασθενείς με σωματικές ασθένειες.

Σύμφωνα με τη Ψυχοσωματική Σχολή των Παρισίων, το υποκείμενο που εμφανίζει ευαλωτότητα στις σωματικές διαταραχές παρουσιάζει αδυναμία του ψυχισμού να αναπαραστήσει και να μεταβολίσει τις συγκρούσεις, με αποτέλεσμα να καταλήγει σε βιολογικές βλάβες άνευ ψυχικού περιεχομένου, των οποίων ο μηχανισμός γένεσης παραμένει άγνωστος. Στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής προσέγγισης των διαδικασιών της σωματοποίησης περιλαμβάνονται οι κλινικές έννοιες της χρηστικής σκέψης και της θεμελιώδους κατάθλιψης.

Σύμφωνα με τους Γάλλους ψυχαναλυτές, η χρηστική σκέψη συνδέεται με υπερεπένδυση του πραγματικού, καταστολή του συναισθήματος, υπερπροσαρμογή και προσαρμογή στην εξωτερική πραγματικότητα. Με αυτόν τον τρόπο το Εγώ προστατεύεται από το άγχος. Η δεύτερη έννοια αφορά τη θεμελιώδη κατάθλιψη έτσι όπως την περιέγραψε ο Marty. Αυτό που χαρακτηρίζει τη θεμελιώδη κατάθλιψη είναι το αίσθημα ατονίας, κόπωσης, σωματικών αιτιάσεων, έντασης και στρες. Συνήθως εμφανίζεται μετά από κάποια απώλεια στην οποία το υποκείμενο δεν έχει επενδύσει συναισθηματικά. Χαρακτηριστικό των ασθενών με θεμελιώδη κατάθλιψη είναι μια περισσότερο ή λιγότερο έντονη τάση προς συναισθηματική ψυχρότητα η οποία προέρχεται από την απουσία του οδυνηρού συναισθήματος. Σε αντίθεση με άλλες μορφές καταθλίψεων (νευρωτική κατάθλιψη), στη θεμελιώδη κατάθλιψη παρατηρούμε απουσία θετικής συμπτωματολογίας, η ύπαρξη της οποίας θα σηματοδοτούσε το οικονομικό αντιστάθμισμα της απώλειας του αντικείμενου. Αυτό που κυριαρχεί είναι η ύπαρξη αρνητικής συμπτωματολογίας η οποία σχετίζεται με την εξάλειψη της ψυχικής διεργασίας (ψυχική αποδιοργάνωση).

Έτσι λοιπόν, σιγά σιγά εγκαθίσταται αυτό που ο Marty ονομάζει χρηστική ζωή, μια ζωή που χαρακτηρίζεται από τη λογική της επιβίωσης και όχι της επιθυμίας. Ο ασθενής ζει πλέον συμμορφωμένος στον κόσμο, δεν έχει κέφι, και ο λόγος του στερείται φαντασιώσεων και συμβολισμών. Όσον αφορά τη σκέψη του, αυτή είναι στο μεγαλύτερο της μέρος συνειδητή, χωρίς αυθορμητισμό και επικεντρωμένη στο εδώ και τώρα. Η διαδικασία της ψυχοσωματικής αποσύνδεσης παρουσιάζει ένα χαρακτήρα προοδευτικής αποδιοργάνωσης καθώς οι σωματοποιήσεις αναπτύσσονται προοδευτικά και σιωπηλά στην αρχή. Πρώτα πλήττονται οι ψυχικές λειτουργίες και στη συνέχεια οι σωματικές. Αυτό θα οδηγήσει στη συνέχιση της αποσύνδεσης, σε σωματικό επίπεδο, αποσταθεροποιώντας τις φυσιολογικές λειτουργίες.

Smadja C. (2001). La vie operatoire. Paris, Puf.

Marty, P. (1980). L' ordre psychosomatique. Paris, Payot.

Marty, P. & de M' Uzan, M. (1962). La pensee operatoire, dans Revue francaise de psychanalyse, XXVII, numero special, 1963, republie en 1994 dans Revue francaise de psychosomatique, τχ.6. 

Ελένη Χρα

Καρόσι*

 

“If the spell won’t kill you, your ego does” Kovacs

Η Σχολή Χόγκουαρτς του Χάρι Πότερ, το Εργοστάσιο Σοκολάτας του Γουίλι Γουόνκα, η Συννεφούπολη του Πολέμου των Άστρων, το Ρίβεντελ του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, ο Χριστουγεννότοπος της Βικ Μακουήν… Μυστηριώδεις, ερμητικοί σχεδόν «ενδότοποι» γεμίζουν τις σελίδες τόσων και τόσων παραμυθιών της παιδικής μας –και όχι μόνο- ηλικίας. Ζητάς τη χάρη και αυτή γίνεται!

Αρκεί να το έχεις πραγματική ανάγκη. Μόνη προϋπόθεση.

Όταν όμως τα μάγια λυθούν και χάσεις για λίγο ή πολύ τον δρόμο για αυτούς τους ενδότοπους, πάει να πει πως μεγάλωσες. Το καταλαβαίνεις  ξαφνικά όταν συνειδητοποιείς πως αντί για τα φωτάκια στο χριστουγεννιάτικο δέντρο κοιτάζεις εδώ και ώρα την αντανάκλασή τους στο τζάμι.

Και τότε ψάχνεις για να βρεις καινούριο καταφύγιο, καινούριο μαγικό.

Τις μισές φορές η έκρηξη συντελείται μέσα σου και τις άλλες μισές από έξω προς τα μέσα, μια ενδόρρηξη. Σε κάθε περίπτωση , όσο αμήχανος κι αν νιώθεις . το θέαμα είναι εντυπωσιακό, όπως κάθε φορά που διασταυρώνονται το υπέροχο με το αναπόφευκτο. Μια γλυκιά αγωνία.

Και όταν τα βεγγαλικά ξεθωριάσουν, μένουν οι σιωπές. Αυτές που χτίζεις εσύ και που τις ακούς μόνο εσύ για να ακούσεις έπειτα και ό,τι στ’αλήθεια ακούγεται. Ένας καινούριος ενδότοπος σπλαχνικός αρχίζει και παίρνει μορφή. Και παίρνει και ονόματα της μόδας, Διαλογισμός, γιόγκα, μέθοδος Feldenkreis και vipassana, shamatha  (για προχωρημένους λύτες). Ενδότοποι πιο παλιοί και πιο παγκόσμιοι αν κάνεις την αναδρομή προς τα πίσω και από αυτούς  του  Άντερσεν ή των αδελφών Γκριμ.

Και τότε τα παραμύθια ενηλικιώνονται και φοράνε ψηλά τακούνια. Και μαζί τους ψηλώνεις κι εσύ.

Σοφία Κάσση

*Ο ιαπωνικός όρος καρόσι αποδίδει τον διεθνή όρο burnout (=σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης). Στο παρόν κείμενο χρησιμοποιείται υπό την ευρεία έννοια της ψυχικής κόπωσης.