Από την ταινία "Κυνόδοντας" του Γ.Λάνθιμου

Family Boom

Το 1947 ο Andre Malraux δημοσίευσε το Φανταστικό Μουσείο του. Στον απόηχο ενός ολέθριου για τον παγκόσμιο χάρτη πολέμου επιχείρησε να συγκεντρώσει και να ταξινομήσει ετερόκλητες μορφές τέχνης που σημειολογούσαν την πολλαπλότητα του ανθρώπινου υποκειμένου. Εβδομήντα περίπου χρόνια μετά και ενώ ο παγκόσμιος χάρτης εξακολουθεί να υφίσταται διαρκείς ανακατάξεις, ποιες απεικονίσεις θα συγκέντρωνε άραγε ένα αντίστοιχο φανταστικό μουσείο, αν μάλιστα η μόνη μορφή παραστατικής τέχνης ήταν η 7^η τέχνη; Και αν την πολλαπλότητα του ανθρώπινου υποκειμένου αντικαθιστούσε η πολλαπλότητα των μοντέρνων εκφάνσεων της οικογένειας (από τη δεκαετία του ’50 δηλαδή και μετά);

Τα φιλμ «Φάνυ και Αλέξανδρος», «Κραυγές και Ψίθυροι» και «Φθινοπωρινή Σονάτα» του Ι. Μπέργκμαν με μια κρούστα βορειοευρωπαικής παγωμένης νοσηρότητας να καλύπτει τις επιφανειακά politically correct οικογενειακές σχέσεις. Στην ίδια υπαινικτική ατμόσφαιρα- που όμως εδώ θα οδηγηθεί σε μια βραδυφλεγή κορύφωση- η «Οικογενειακή γιορτή» του Τ. Βίντενμπεργκ. Και την υποδόρια νοσηρότητα των βορειοευρωπαίων να προεικονίζει ήδη η υπόγεια θλίψη της αστικής αποξένωσης Ιαπώνων σκηνοθετών όπως του Γ. Όζου με το «Ταξίδι στο Τόκυο».

Τα φιλμ «Έβδομη Ήπειρος», «Το βίντεο του Μπένι», «Η δασκάλα του πιάνου» και «Η Λευκή κορδέλα»του Μ. Χάνεκε, αλλά και το κλασικό χιτσκοκικό «Ψυχώ» και η αλληγορική «Λάμψη» του Σ. Κιούμπρικ με τον κύκλο της βίας στο πλαίσιο της οικογένειας και την ψυχοπαθολογία των μελών της ως απότοκο αυτου του κύκλου να προεξάρχει. Στον ίδιο «κύκλο» ταινίες Ελλήνων σκηνοθετών («Σπιρτόκουτο», Γ.Οικονομίδης, «Κυνόδοντας»Γ. Λάνθιμος, «Miss Violence» Α. Αβρανάς, «Xenia» Π. Κούτρας) με μια αισθητική αποδόμησης του ιερού τριπτύχου Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια.

Οι νέες μορφές οικογένειας που απασχολούν σταθερά και διαχρονικά τη διεθνή φιλμογραφία με την ταινία-σχόλιο του Ρ.Μπέντον «Κράμερ εναντίον Κράμερ» για την μετά το διαζύγιο εποχή μιας οικογένειας μέχρι την οπτική των αδελφών Νταρντέν για την ανάδοχη οικογένεια στο φιλμ «Το παιδί με το ποδήλατο» και την οιδιποδειακά χρωματισμένη μονογονεική οικογένεια του Κ.Ονορέ («Η μητέρα μου») και του Ξ.Ντολάν («Mommy»). Η πυρηνική παιδοκεντρική οικογένεια που κρατάει τα σκήπτρα της δημιουργικής έκφρασης με όλες τις παραμέτρους που τη βαραίνουν και την απομυθοποιούν: το παιδί-project και οι γονείς-ελικόπτερα στον «Σολίστα» του Ν. Χιρσφέλντερ, στο «Little Miss Sunshine» των Ντέιτον-Φάρις και στο «Κορίτσι που εξαφανίστηκε» του Ν.Φίντσερ, το παρατεταμένο μορατόριουμ του «Tanguy» του Ε.Σατιλιέμε και της «Οικογενειακής Υπόθεσης» του Κ. Π. Νέτζερ, το μέλος-σύμπτωμα του οικογενειακού συστήματος του Ν.Αρονόφσκι στο «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο», του Τ.Γκρηνγουντ στο «Πρέπει να μιλήσουμε για τον Κέβιν» και στο «Precious»του Ν. Ντάνιελς, ο κατακερματισμός του γονεικού ζεύγους στο «Mαμούθ» των Ντελεπί-Κερβέρ και στο «’Ενα ευτυχές γεγονός» του Ρ. Μπεζανσόν, το εξαιρετικά επίκαιρο παιδί-γονιός του Ε. Λαρτιγκώ στην «Οικογένεια Μπελιέ».

Και κάπου ανάμεσα ταινίες που μιλούν για το πένθος («Δύσκολοι αποχαιρετισμοί:Ο μπαμπάς μου» Π.Παναγιωτοπούλου), την εγκατάλειψη(«Κανείς δεν ξέρει» Χ.Κόρε-Έντα), τη δύσκολη εφηβεία («Γλυκά 16»Κ.Λόουτς) και την ακόμη πιο δύσκολη ενηλικίωση («Μεγαλώνοντας» Ρ.Λινκλέιτερ).

Ταινίες  που μιλούν, που φλυαρούν. Το Φανταστικό Μουσείο χρόνο με το χρόνο γίνεται όλο και πιο σαρκαστικό, όλο και πιο σπαρακτικό. Χρόνο με το χρόνο η αναπαράσταση της οικογένειας  αποδομείται  ολοενα και πιο πολύ, ακόμη και μέσα από τη ματιά συντηρητικών σκηνοθετών που θα περίμενε κανείς να προασπίζονται, εθελοτυφλώντας ή εξωραίζοντας έστω, την οικογένεια ως το πλέον σταθερό και αδιαπραγμάτευτο σημείο αναφοράς μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει δραματικά: τον ανθεκτικότερο ίσως μύθο πριν τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο για την οικογένεια.
Το βέβαιο είναι ότι το Φανταστικό Μουσείο έχει να μας αποκαλύψει ακόμα πολλά. Προς γνώση των μεταγενέστερων και επίγνωση των συγχρόνων…

                                                                                                                              Σοφία Κάσση

 
 

ΧΑΝΟΝΤΑΣ ΑΥΤΟΝ ΠΟΥ ΑΓΑΠΑΜΕ

Ο πόνος ενάντια στο τραύμα ή αλλιώς η προσπάθεια του Εγώ να αντιδράσει στο τραύμα που έχει προκληθεί από την απώλεια του σημαντικού άλλου…Ο ψυχικός πόνος ως αποτέλεσμα της επιμονής του Εγώ να διατηρήσει ζωντανή την εικόνα εκείνου που χάθηκε….Σαν μια απεγνωσμένη τελευταία προσπάθεια να αντισταθμίσει την απουσία του μεγεθύνοντας το ειδωλό του, την ίδια στιγμή που το ίδιο εξασθενίζει και χάνει κάθε ενδιαφέρον για τον εξωτερικό κόσμο….Ο πόνος είναι έντονος και υπαρκτός καθώς η απόσταση ανάμεσα στο εξασθενημένο Εγώ και τη «ζωντανή» εικόνα του άλλου μεγαλώνει…

Το Εγώ αντιδρά στο τραύμα της απώλειας με δύο κινήσεις….Εγκαταλείποντας τη δική του ενέργεια (αποεπένδυση) και τοποθετώντας τη στην ψυχική αναπαράσταση εκείνου που χάθηκε (υπερεπένδυση)…..Ο ψυχικός πόνος που προκαλείται από το «άδειασμα» του Εγώ είναι έντονος και υπαρκτός….Η αναπαράσταση του σημαντικού άλλου εξιδανικεύεται όλο και περισσότερο….Αν αναλογιστούμε τη διαδικασία του θρήνου που ακολουθεί την απώλεια γίνεται αντιληπτό ότι αυτή αφορά στην από-επένδυση  της ψυχικής αναπαράστασης του αγαπημένου προσώπου….

Το να συνεχίζουμε να αγαπάμε εκείνον που χάθηκε περισσότερο από ποτέ έχοντας επίγνωση ότι δεν πρόκειται να τον ξαναδούμε, είναι ίσως αυτό που προκαλεί τον μεγαλύτερο πόνο και όχι η ίδια η απώλεια καθεαυτή… Το Εγώ είναι διχασμένο ανάμεσα στην αγάπη που διατηρεί ζωντανή την εικόνα του άλλου και τη γνώση της αδιαμφισβήτητης απουσίας…Και κάπου εκεί αρνείται να δεχτεί αυτό που συμβαίνει, εναντιώνεται στην πραγματικότητα, σε μια προσπάθεια να μειώσει τον πόνο που δημιουργεί αυτή η αντίφαση….

Nasio, Juan-David (2004). The Book of Love and Pain: thinking at the Limit with Freud and Lacan; translated by David Pettigrew and Francois Raffoul. State University of New York Press.

Ελένη Χρα

                                                                             

                                                             Ναιόχι

"Δοκίμαζα ένα αίσθημα κόπωσης και τρόμου νιώθοντας πως αυτόν τον τόσο μακρύ χρόνο όχι μόνο   

τον είχα αδιάλειπτα ζήσει, στοχαστεί, κρατήσει κρυφό εγώ, πως ήταν η ζωή μου, πως ήταν εγώ, αλλά καιότι έπρεπε κάθε στιγμή να τον συντηρώ, κολλημένο  πάνω μου... ότι δε μπορούσα να κάνω βήμα χωρίς να μετακινηθεί και αυτός μαζί μου..."*

 Άραγε μπορεί ο χρόνος να ξανακερδηθεί σε μια στιγμή στο παρόν όταν μονοσύλλαβες λέξεις                κατάφασης/άρνησης -και αντίφασης ωστόσο , μιας και είναι τόσο μικρές και ανεύθυνες για να              χωρέσουν την αλήθεια- επιβάλλονται απολυταρχικά σαν μονάδες μέτρησής του; Και όταν γίνονται          αυτές οι μονοσύλλαβες λέξεις τόσο τυραννικές που ανακινούν το αταβιστικό σχήμα Freeze-Fight-Fly  σαν μηχανισμό άμυνας μπροστά στο ύπουλο εκτόπισμά τους;

"Οι λέξεις μας αποκαλύπτουν μια μικρή και χρηστική εικόνα των πραγμάτων"*. 

Φτάνει να είναι οι δικές σου λέξεις που μιλούν για τα ολόδικά σου πράγματα .

Τα παιδιά μας μαθαίνουν πώς μαθαίνουν μέσα από το παιχνίδι τον εαυτό τους, τους άλλους και την      πραγματικότητα. Οι καιροί μας δείχνουν πώς και η πραγματικότητα υιοθετεί την θεωρία των παιχνιδιών για να μάθει τον εαυτό της και τους άλλους.... Στο πνεύμα αυτό του παιχνιδιού λοιπόν, τώρα που το ναι και το όχι έχουν εγκλωβίσει τις ιδιωτικές λέξεις του καθενός στη λογοπενία και -σχήμα οξύμωρο- στη    φλυαρία του συλλογικού, μήπως να καταφύγουμε για μια ακόμη φορά  σε ένα ακόμη λυτρωτικό             συμβολικό παιχνίδι; Να βάλουμε τον εαυτό μας στην απέναντι καρέκλα και έτσι απλά και...θεραπευτικά να τον ρωτήσουμε;

Δεν είναι τόσο εύκολο όσο φαίνεται.  Ίσως όμως έτσι νιώσουμε ξανά υποκείμενα της προσωπικής μας  τουλάχιστον ιστορίας.

ΠΑΙΖΟΥΜΕ;**

-Ποια είναι η εικόνα που έχεις για την απόλυτη ευτυχία;

-Ποιος είναι ο μεγαλύτερος φόβος σου;

-Ποιο είναι το αγαπημένο σου απόφθεγμα;

-Σε ποιο πράγμα πρόδωσες τον  εαυτό σου και μετάνιωσες περισσότερο γι'αυτό;

-Τι νοσταλγείς περισσότερο;

-Ποια θεωρείς την πιο υπερεκτιμημένη αρετή;

-Ποιο είναι το αγαπημένο σου ταξίδι;

-Ποιο είναι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό σου;

-Ποιο χαρακτηριστικό προτιμάς σε κάποιον;

-Ποιο εν ζωή πρόσωπο εκτιμάς περισσότερο;

-Ποιο εν ζωή πρόσωπο σιχαίνεσαι περισσότερο;

-Τι θεωρείς πιο σημαντικό στους φίλους σου;

-Ποια είναι η καλύτερη συμβουλή που σου έχουν δώσει;

-Τι θεωρείς ως έσχατο βαθμό δυστυχίας;

-Πού θα ήθελες να ζεις;

- Διάλεξε 5 λέξεις που περιγράφουν τον εαυτό σου

-Ποια είναι η αγαπημένη σου ασχολία;

-Τι ή ποιον αγαπάς περισσότερο στη ζωή σου;

-Πότε και πού υπήρξες ευτυχισμένος;

-Ποιο ταλέντο θα ήθελες να έχεις;

-Ποιοι είναι οι αγαπημένοι σου συγγραφείς;

-Ποιος είναι ο αγαπημένος σου φανταστικός ήρωας;

-Ποιοι είναι οι πραγματικοί ήρωές σου;

-Τι απεχθάνεσαι περισσότερο;

-Αν μπορούσες να αλλάξεις κάτι στον εαυτό σου, τι θα ήταν αυτό;

Σοφία Κάσση

* Αποσπάσματα από το έργο του M.Proust "A la recherche du temps perdu".

** Ακολουθεί το "Ερωτηματολόγιο του Προυστ"

ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟ ΣΤΡΕΣ

Ο όρος «στρες» είναι πλέον ιδιαίτερα διαδεδομένος και χρησιμοποιείται τόσο από ψυχολόγους, ιατρούς, κοινωνιολόγους, επιδημιολόγους, βιολόγους και άλλους επιστήμονες, όσο και από απλούς ανθρώπους, αποδεικνύοντας ότι αποτελεί πια ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της σύγχρονης ζωής. Μάλιστα έχει προταθεί ότι πηγάζει από αυτήν, προκύπτοντας εν μέρει από τους ολοένα αυξανόμενους ρυθμούς της καθημερινότητας και εν μέρει από τη μη ικανότητα ανταπόκρισης στις απότομες μεταβολές που σημειώνονται στην κοινωνική ζωή, στον τομέα της εργασίας και στους ταχείς ρυθμούς της τεχνολογικής εξέλιξης.

            Το στρες προκύπτει στα πλαίσια της δυναμικής αλληλεπίδρασης μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος. Το μοντέλο αλληλεπίδρασης που άσκησε τη μεγαλύτερη επιρροή, αναπτύχθηκε από τους Lazarus και Folkman (1984), σύμφωνα με το οποίο, το στρες αφορά τη σχέση ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον, η οποία σύμφωνα με τη εκτίμηση του ατόμου υπερβαίνει ή θέτει σε δοκιμασία τις διαθέσιμες δυνατότητες του και θέτει σε κίνδυνο την ευεξία του. Όταν το άτομο εκτιμά ότι οι διαθέσιμες δυνατότητες του είναι αρκετές για να αντιμετωπίσει τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος, τότε θα βιώσει μικρού βαθμού στρες. Όταν αξιολογεί τις δυνατότητες του ως  πιθανόν ικανοποιητικές για να αντιμετωπίσει τις απαιτήσεις, θα βιώσει μέτριου βαθμού στρες, ενώ όταν εκτιμήσει πως οι δυνατότητες του δεν επαρκούν, τότε θα βιώσει μεγάλες ποσότητες στρες.

Το στρες λοιπόν προκύπτει από μια διαδικασία γνωστικής αξιολόγησης, η οποία ξεκινά όταν το άτομο έρχεται σε επαφή με ένα νέο γεγονός, και  διακρίνεται σε δυο φάσεις: την πρωτογενή και δευτερογενή αξιολόγηση. Κατά την πρώτη φάση, το άτομο καθορίζει το φύση του γεγονότος, αν πρόκειται δηλαδή για θετικό, ουδέτερο ή αρνητικό γεγονός, ανάλογα με τις επιπτώσεις του. Τα αρνητικά ή πιθανά αρνητικά γεγονότα αξιολογούνται εκτενέστερα ως ζημία, απειλή ή πρόκληση. Η ζημία αναφέρεται στην εκτίμηση της βλάβης που έχει ήδη επέλθει από το γεγονός, η απειλή στην εκτίμηση της καταστροφής που πιθανόν να επιφέρει το γεγονός και η πρόκληση αναφέρεται στην εκτίμηση της κατάστασης κατά τέτοιο τρόπο, ώστε το άτομο να την ξεπεράσει και ακόμα να επωφεληθεί από αυτήν. Όταν το άτομο κρίνει το γεγονός ως στρεσογόνο, τότε ξεκινά η δευτερογενής αξιολόγηση, δηλαδή η εκτίμηση της επάρκειας των διαθέσιμων δυνατοτήτων και προσωπικών ικανοτήτων του ατόμου προκειμένου να αντιμετωπιστεί η στρεσογόνος κατάσταση.

Το στρες αποτελεί μια πραγματικότητα, η οποία επηρεάζει όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από το φύλο, την φυλή/εθνικότητα, την κοινωνική τάξη και την ηλικία. Η  επιστημονική έρευνα έχει επικεντρωθεί σε διάφορες πηγές που μπορούν να το προκαλέσουν, όπως είναι για παράδειγμα οι καθημερινές προστριβές, τα σημαντικά γεγονότα ζωής, οι φυσικές καταστροφές, η εργασία και άλλοι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες. Ωστόσο, η προσωπική εκτίμηση του ατόμου για ένα γεγονός είναι αυτή που καθορίζει τελικά αν το άτομο θα βιώσει στρες και όχι το γεγονός καθαυτό. Υπάρχουν ορισμένες καταστάσεις οι οποίες θεωρούνται και βιώνονται ως απειλητικές σχεδόν από όλους τους ανθρώπους, αλλά η προσωπική εκτίμηση και αξιολόγηση που κάνει το κάθε άτομο όσον αφορά άλλες καταστάσεις, προκύπτουν ως αποτέλεσμα της ατομικής προσωπικότητας, των προσωπικών εμπειριών, των στρατηγικών αντιμετώπισης και της διαθέσιμης κοινωνικής υποστήριξης. Συνεπώς, το ίδιο γεγονός μπορεί να γίνεται αντιληπτό ως στρεσογόνο από μερικούς ανθρώπους, ενώ από άλλους όχι.

      Η κατανόηση των διεργασιών που εμπλέκονται στο στρες και η απόκτηση δεξιοτήτων και η εξάσκηση σε αυτές (οργάνωση χρόνου, τεχνικές επίλυσης προβλήματος, γνωσιακή αναδόμηση) είναι φάσεις που περιλαμβάνονται στη διαχείριση του. Η προοδευτική νευρομυική χαλάρωση και ο διαλογισμός συγκαταλέγονται επίσης στους τρόπους αντιμετώπισης. Έχει βρεθεί συγκεκριμένα, ότι οι ασκήσεις χαλάρωσης συντελούν στην αποτελεσματική μείωση όχι μόνο της μυϊκής έντασης αλλά και του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης. Ο διαλογισμός βοηθάει επίσης στη μείωση του άγχους καθώς το άτομο έχει ως στόχο την αυτοσυγκέντρωση του και τον περισπασμό της προσοχής από στρεσογόνα ερεθίσματα. Τέλος, η σωματική άσκηση βοηθάει επίσης το ίδιο, συμβάλλοντας στη μείωση της συναισθηματικής και σωματικής καταπόνησης καθώς έχει βρεθεί ότι συντελεί στη μείωση της αρτηριακής πίεσης και του καρδιακού ρυθμού.                                                                                                                         

    Ελένη Χρα